W Dzienniku Ustaw opublikowana została ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej. Ustawa reguluje środki ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej przed roszczeniami dochodzonymi w postępowaniach w sprawach cywilnych zmierzających wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, w tym przed roszczeniami oczywiście bezzasadnymi, a także przed czynnościami procesowymi stanowiącymi nadużycie prawa procesowego.
Ustawa wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”).
Definicja debaty publicznej
Ustawa stanowi, że przez debatę publiczną należy rozumieć wszelkie wypowiedzi lub podejmowanie innych działań w ramach wykonywania prawa do wolności wypowiedzi i informacji, wolności twórczości artystycznej i nauki, wolności zgromadzeń i zrzeszania się lub wolności sumienia i religii, a także działania przygotowawcze, wspierające lub wspomagające bezpośrednio związane z takimi wypowiedziami lub działaniami w związku ze sprawą mogącą budzić uzasadnione zainteresowanie społeczne, w szczególności dotyczącą:
- praw podstawowych, zdrowia publicznego, bezpieczeństwa, środowiska lub klimatu;
- działań podmiotów będących osobami publicznymi w sektorze publicznym lub prywatnym, w tym osób pełniących funkcje publiczne;
- działań lub postępowań przed organami stanowiącymi prawo, wykonawczymi lub sądowymi, lub innych postępowań przed organami publicznymi, w tym organami Unii Europejskiej lub jej państw członkowskich;
- podejrzenia popełnienia przestępstwa, wykroczenia lub czynu zagrożonego administracyjną karą pieniężną;
- działań służących ochronie wartości wynikających z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej lub art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, w tym procesów demokratycznych, przed nieuprawnioną ingerencją, w szczególności przez zwalczanie dezinformacji.
Kaucja na zabezpieczenie kosztów procesu
Sąd na wniosek pozwanego, uwzględniając interesy stron, może zobowiązać powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu, jeżeli pozwany uprawdopodobni, że wytoczenie powództwa zmierza wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. Kaucja musi odpowiadać przewidywanej kwocie zwrotu kosztów procesu, jednak bez włączenia kosztów powództwa wzajemnego. Sąd rozpoznaje wniosek w terminie dwóch tygodni od dnia jego złożenia. W postanowieniu zobowiązującym do złożenia kaucji sąd oznaczy termin do jej złożenia, nie dłuższy niż miesiąc od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia. Po bezskutecznym upływie oznaczonego przez sąd terminu do złożenia kaucji lub dodatkowej kaucji sąd odrzuca pozew, orzekając o kosztach jak w przypadku cofnięcia pozwu.
Postępowanie zmierzające wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej
Sąd, z urzędu lub na wniosek pozwanego, może uznać postępowanie za zmierzające wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, biorąc pod uwagę w szczególności:
- nieproporcjonalność żądania lub nadmierny albo nieuzasadniony charakter roszczenia;
- wszczynanie przez powoda, osoby działające na jego rzecz lub z nim powiązane wielu postępowań, w tym transgranicznych, w których żądania oparte są na tych samych faktach lub które dotyczą tego samego przedmiotu debaty publicznej;
- zachowanie powoda, osób działających na jego rzecz lub z nim powiązanych przed wszczęciem i w toku postępowania skierowane przeciwko uczestnikom debaty publicznej, w szczególności grożenie lub zastraszanie;
- podejmowanie przez powoda czynności procesowych w złej wierze, w tym działanie na zwłokę, celowy wybór miejsca wytoczenia powództwa, które jest niekorzystne lub uciążliwe dla pozwanego, działanie, które powoduje konieczność poniesienia nieproporcjonalnego nakładu pracy lub kosztów po stronie pozwanego lub wnoszenie środków odwoławczych, które są oczywiście bezzasadne;
- wykorzystywanie przez powoda przewagi finansowej, wpływów politycznych lub wpływów na społeczeństwo, w celu wywierania presji na pozwanego;
- wytoczenie powództwa przeciwko osobie fizycznej, a nie przeciwko jednostce organizacyjnej, która mogłaby ponosić odpowiedzialność, a w której osoba ta jest zatrudniona lub w której imieniu działa;
- uporczywe odmawianie przez powoda skorzystania z pozasądowych sposobów rozstrzygania sporów lub korzystanie z nich w sposób wskazujący na brak woli pozasądowego rozstrzygnięcia sporu.
Powództwa oczywiście bezzasadne
Jeżeli pozwany złoży wniosek o oddalenie powództwa jako oczywiście bezzasadnego, powód obowiązany jest wskazać okoliczności uzasadniające powództwo, pozwalające sądowi na ocenę, czy nie jest ono oczywiście bezzasadne. Czynności w sprawie podejmuje się tak, aby oddalenie powództwa w razie jego oczywistej bezzasadności nastąpiło nie później niż trzy miesiące od dnia wniesienia pozwu, a jeżeli wniosek o oddalenie powództwa jako oczywiście bezzasadnego złożył pozwany – nie później niż trzy miesiące od dnia złożenia tego wniosku. W razie oddalenia powództwa jako oczywiście bezzasadnego sąd stwierdza w sentencji wyroku, że jego wytoczenie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.
Powództwa stanowiące nadużycie prawa procesowego
Jeżeli wyłącznym celem wytoczenia powództwa jest stłumienie, ograniczenie, zakłócenie debaty publicznej lub szykanowanie za udział w niej, sąd w każdym stanie sprawy może uznać wytoczenie powództwa za nadużycie prawa procesowego. W razie stwierdzenia po wdaniu się pozwanego w spór co do istoty sprawy, że wyłącznym celem wytoczenia powództwa może być stłumienie, ograniczenie, zakłócenie debaty publicznej lub szykanowanie za udział w niej, sąd, przed wydaniem postanowienia o odrzuceniu pozwu, uprzedzi o tym strony, wyznaczając im termin do złożenia pisma przygotowawczego. Sąd może ponadto wysłuchać strony, także na posiedzeniu niejawnym. Po wdaniu się pozwanego w spór co do istoty sprawy odrzucenie pozwu z tej przyczyny nie jest dopuszczalne, jeżeli pozwany zażąda wydania wyroku. Odrzucając pozew albo oddalając powództwo sąd stwierdza w sentencji orzeczenia, że wytoczenie powództwa zmierzało wyłącznie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.
Sankcje i koszty procesu
W razie odrzucenia pozwu z przyczyn, o których mowa wyżej, albo w razie oddalenia powództwa w całości albo części i stwierdzenia, że postępowanie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, sąd może z urzędu lub na wniosek pozwanego lub biorącej udział w postępowaniu organizacji pozarządowej, nałożyć na powoda grzywnę w kwocie do 20-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach, w szczególności gdy powód wykorzystuje znaczącą przewagę, w tym ekonomiczną, nad pozwanym lub gdy z okoliczności wynika, że zamiarem powoda było to, aby wytoczenie powództwa wiązało się dla pozwanego ze szczególnie dotkliwymi skutkami – do 100-krotności takiego wynagrodzenia.
W razie oddalenia powództwa w całości albo części i stwierdzenia, że postępowanie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, sąd może ponadto nałożyć na powoda obowiązek opublikowania sentencji wyroku na jego koszt, oznaczając miejsce i czas takiej publikacji.
Ponadto, w razie odrzucenia pozwu albo w razie oddalenia powództwa w całości albo części i stwierdzenia, że postępowanie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, sąd – na wniosek pozwanego złożony wraz ze spisem kosztów i rachunkami – zasądza od powoda na rzecz pozwanego zwrot poniesionych przez niego kosztów zastępstwa procesowego w pełnej wysokości, chyba że koszty te są nadmierne.
Działania informacyjne
Minister Sprawiedliwości publikuje w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej urzędu go obsługującego informacje o:
- dostępnych gwarancjach proceduralnych i środkach ochrony prawnej oraz środkach wsparcia osób, przeciwko którym wszczęto postępowanie zmierzające wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, a w szczególności o możliwości uzyskania pomocy prawnej, zwolnienia od kosztów sądowych oraz innych formach wsparcia;
- kampaniach informacyjnych dotyczących ochrony debaty publicznej, w tym prowadzonych przez organizacje pozarządowe.
Właściwy sąd zamieszcza w portalu orzeczeń sądów powszechnych:
- orzeczenie sądu pierwszej instancji, w którym sąd stwierdził, że wytoczenie powództwa zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej;
- orzeczenie sądu drugiej instancji wydane na skutek rozpoznania środka odwoławczego od orzeczenia, o którym mowa wyżej, lub w którym ten sąd stwierdził, że wytoczenie powództwa zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.
Wejście w życie
Przepisy ustawy stosuje się do postępowań wszczętych od dnia jej wejścia w życie. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Ustawa została opublikowania w Dzienniku Ustaw w dniu 23 czerwca 2026 roku.